Sınai Mülkiyet Kanunu, Patentlenebilir buluşlar ve patentlenebilirliğin istisnaları, SMK 82

**MADDE 82-** (1) Teknolojinin her alanındaki buluşlara yeni olması, buluş basamağı içermesi ve sanayiye uygulanabilir olması şartıyla patent verilir.

(2) Aşağıda belirtilenler buluş niteliğinde sayılmaz. Patent başvurusu veya patentin aşağıda belirtilen konu veya faaliyetlerle ilgili olması hâlinde, sadece bu konu veya faaliyetlerin kendisi patentlenebilirliğin dışında kalır:

a) Keşifler, bilimsel teoriler ve matematiksel yöntemler.

b) Zihni faaliyetler, iş faaliyetleri veya oyunlara ilişkin plan, kural ve yöntemler.

c) Bilgisayar programları.

ç) Estetik niteliği bulunan mahsuller, edebiyat ve sanat eserleri ile bilim eserleri.

d) Bilginin sunumu.

(3) Aşağıda belirtilen buluşlara patent verilmez:

a) Kamu düzenine veya genel ahlaka aykırı olan buluşlar.

b) Mikrobiyolojik işlemler veya bu işlemler sonucu elde edilen ürünler hariç olmak üzere, bitki çeşitleri veya hayvan ırkları ile bitki veya hayvan üretimine yönelik esas olarak biyolojik işlemler.

c) İnsan veya hayvan vücuduna uygulanacak teşhis yöntemleri ile cerrahi yöntemler dâhil tüm tedavi yöntemleri.

ç) Oluşumunun ve gelişiminin çeşitli aşamalarında insan bedeni ve bir gen dizisi veya kısmi gen dizisi de dâhil olmak üzere insan bedeninin öğelerinden birinin sadece keşfi.

d) İnsan klonlama işlemleri, insan eşey hattının genetik kimliğini değiştirme işlemleri, insan embriyosunun sınai ya da ticari amaçlarla kullanılması, insan ya da hayvanlara önemli bir tıbbi fayda sağlamaksızın hayvanlara acı çektirebilecek genetik kimlik değiştirme işlemleri ve bu işlemler sonucu elde edilen hayvanlar.

(4) Üçüncü fıkranın (a) bendi kapsamında buluşun ticari kullanımının sadece mevzuatla yasaklanmış olması, bu kullanımın kamu düzenine veya genel ahlaka aykırı olduğu anlamına gelmez.

(5) Üçüncü fıkranın (b) bendinde belirtilen mikrobiyolojik işlem, mikrobiyolojik materyal içeren, mikrobiyolojik bir materyalle gerçekleştirilen veya sonucunda mikrobiyolojik materyal oluşan herhangi bir işlemi; esas olarak biyolojik işlem, melezleme ya da seleksiyon gibi tamamen doğal bir olaydan oluşan bitki veya hayvan üretim usulünü ifade eder.

(6) Üçüncü fıkranın (c) bendinde yer alan hüküm, aynı bentte sayılan yöntemlerin herhangi birinde kullanılan ürünler, özellikle madde ve terkipler hakkında uygulanmaz.

**Kanun Gerekçesi:**

Maddenin birinci fıkrasında patent verilme kriterleri
belirlenmiştir. Buluşa patent verilebilmesi için yeni olması, buluş
basamağı içermesi ve sanayiye uygulanabilir olması şartlarını
taşıması gerekmektedir. Herhangi bir sınırlama olmaksızın,
teknolojinin her alanındaki buluşlar bu kriterleri sağlaması şartıyla
patentlenebilecektir.
Maddenin ikinci fıkrasında, dünyadaki patent sistemlerinin
birçoğunda olduğu gibi buluş niteliğinde sayılmayan konular
belirtilmiş ve bunlann patent verilerek korunacak nitelikte kabul
edilmeyeceği düzenlenmiştir.
Keşifler doğada var olan ancak henüz bilinmeyen nesnelerin veya
olaylann ortaya çıkanlmasıdır ve patentlenemez. Ancak keşfedilen
bir maddenin teknik bir problemin çözümünde kullanılması patent
konusu olabilir. Örneğin, bilinen bir maddenin mekanik şoklara
dayanıklı olduğunun bulunması bir keşiftir ve patentlenemez.
Ancak, demiryolu traverslerinin bu maddeden imal edilmesi bir
buluştur ve patentlenebilir.
Bilimsel teoriler keşiflerin daha genel bir şeklidir ve aym kural
burada da uygulanır. Teknik bir kuralı ifade etmedikleri için buluş
değildir. Örneğin, yarı iletkenlikle ilgili fiziksel bir teori
patentlenemez ancak yeni yan iletken cihazlar ve bunlann
üretimine ilişkin usuller patentlenebilir.
Matematiksel yöntemler de soyut veya yalmzca akılla ilgili
yöntemler olduğundan patentlenemez. Örneğin, bölme işleminin
kısa yoldan yapılmasına ilişkin bir yönteme patent verilmez. Bu tür
bir hesaplama yapan cihaz patentlenebilir.
Zihni faaliyetler, iş faaliyetleri veya oyunlara ilişkin plan, kural ve
yöntemlerde müşterek olan husus teknik bir faaliyet ile ilgili bilgi
vermemiş olmalandır. Bu nedenle patentlenemezler. Örneğin,
yabancı dil öğrenimi veya bulmaca çözümü için geliştirilen
yöntemlere patent verilemez. Bununla beraber bir oyunun
oynanması için geliştirilen cihazlar patentlenebilir.
Son zamanlarda patent verilmesi konusunda en çok tartışılan
konulardan birisi de bilgisayar programlandır. Bilgisayar
programı, kavram olarak bir bilgisayarın işletilmesi ile ilgili
talimatlan kapsar. Kaynak ve nesne kodlan, problem veya sistem
analizi, program akış planı, kodlama aşamaları itibanyla bilgisayar
programı patent korumasından yararlanamaz. Bununla birlikte

bilgisayar programlanmn Fikir ve Sanat Eserleri Kanunundaki
korumadan yararlanması mümkündür.
Bir buluşun patentle korunabilmesi için teknik bir problemi
çözmesi gerekmektedir. Bilgisayar programlan bilgisayarda veya
bilgisayar özelliği gösteren herhangi bir cihazda çalıştırıldıklarında
veya yüklendiklerinde cihaz içindeki işlemcide, bellekte fiziksel
değişmelere neden olmaktadır. Bu fiziksel değişimler sıradan
teknik etki olarak kabul edilmekle beraber bilgisayar
programlanmn patentle korunması için yeterli olmamaktadır. Bir
bilgisayar programının patentle korunabilmesi için göstermiş
olduğu bu sıradan teknik etkinin ötesinde ileri bir teknik etki
göstermesi gerekmektedir.
Örneğin ABS (Kilitlenme Karşıtı Frenleme Sistemi) programı, iki
mobil cihaz arasında daha hızlı veri iletişimini sağlayan metodu
gerçekleştiren program, veri şifreleme metodunu gerçekleştiren
program patentle korunabilecek bilgisayar programlandır. Zihni
faaliyetler, iş faaliyetleri veya oyunlara ilişkin plan, kural ve
yöntemler, bilginin derlenmesi, düzenlenmesi ve sunulması ile ilgili
teknik yönü bulunmayan usuller, matematiksel metotların kendisi
teknik olarak kabul edilmemektedir. Bu nedenle, bunları
gerçekleştiren bilgisayar programlan da patentle
korunmamaktadır.
Ancak, bir bilgisayar programı bir cihaz ile birlikte patent
korumasına hak kazanabilmektedir. Teknik olmayan özelliklere
sahip ve yorumu sübjektif değerlendirmeler gerektiren estetik
niteliği bulunan mahsuller ile edebiyat, sanat ve bilim eserleri buluş
niteliğinde sayılmadığından bunlara patent verilmez. Örneğin,
resim, heykel ve mimari çizimler patentlenemez. Bununla beraber
estetik niteliği bulunan mahsullerin gerçekleştirilmesinde
kullanılan cihaz veya yöntemlere patent verilebilir. Örneğin, bir
kumaş üzerindeki sadece estetik niteliği Olan desene patent
verilmezken bu deseni kumaşa uygulayan cihaz veya yöntem
patentlenebilir.
Bilginin derlenmesi, düzenlenmesi, sunulması ve iletilmesi ile ilgili
teknik yönü bulunmayan yöntemler teknik nitelik taşımayan
usuller olduklan için patentlenemezler. Örneğin, internette sunulan
bilgiler patent konusu olmazken bu bilgileri sunmada yardımcı
olan cihazlar patentlenebilir.
İkinci fıkrada aynca, bu fıkra kapsamında yer alan konular için
münhasıran koruma talep edilmesi halinde bu konulann patent
koruması kapsamı dışında kalacaklan belirtilmiştir. Örneğin, bir
bilgisayar programının kendisi patentlenemeyecektir ancak,
bilgisayar programı patent korumasına hak kazanan bir cihazın
çalışması ile ilgili ise bu cihaz ile birlikte koruma talep edilmesi
halinde patent korumasına hak kazanmaktadır.
Üçüncü fıkranın (a) bendinde, kamu düzenine veya genel ahlaka
aykırı buluşlann patent verilerek korunamayacağı hükme
bağlanmıştır. Kamu düzeni ve genel ahlaka aykırılık kavramları,

genel hukuk kavramları olarak seçilmiş olup, hukukumuzda geçerli
olan kurallar çerçevesinde yorumlanarak anlam kazanacaktır.
Üçüncü fıkranın (b) bendinde, canlıların patentlenebilirliğine dair
sınırlar çizilmiştir. Biyoteknoloji alanındaki çalışmalar yüksek
maliyetli ve uzun solukludur. Bu nedenle, biyoteknolojik buluşlann
patentle korunarak desteklenmesi gereklidir. Ancak, bu alanda
ortaya çıkarılan gelişmelerin her zaman buluş niteliği taşımaması,
örneğin buluş basamağım içermemesi ya da keşif olması, patent
kapsamı dışında bırakılmasını gerektirmektedir. Bitki çeşitleri,
modern biyoteknolojik yöntemlerin yanı sıra, geleneksel
yöntemlerle de elde edilebilmekte ve ülkemizde 8/1/2004 tarihli
ve 5042 sayılı Yeni Bitki Çeşitlerine Ait Islahçı Haklannın
Korunmasına İlişkin Kanun ile korunmaktadır. Hayvan ırklan için
de 4631 sayılı Hayvan Islahı Kanunu yürürlüktedir. Bu nedenlerle,
buluş niteliği taşımasına karşın geliştirilen bir bitki çeşidi ya da
hayvan ırkı, çifte koruma sağlanmaması amacıyla patent kapsamı
dışında tutulmuştur. Ayrıca, bunlann üretiminde kullanılan esas
olarak biyolojik işlemler, yani melezleme ya da seleksiyon gibi
tamamen doğal bir olaydan oluşan bitki veya hayvan üretim usulü,
buluş niteliği taşımadığından patent kapsamının dışındadır. Öte
yandan, TRIPS\’in 27 nci maddesinin üçüncü fıkrasının (b) bendine
uygun olarak mikrobiyolojik işlemler ve bunun sonucunda elde
edilen ürünlere bir istisna getirilmiş; bu konudaki gelişmelere
patent koruması sağlanmıştır.
Üçüncü fıkranın (c) bendinde, insan veya hayvan vücuduna
uygulanacak cenahi dahil tüm tedavi yöntemleri ile insan ve hayvan
vücuduna uygulanacak teşhis yöntemlerinin patent verilerek
korunamayacağı hükmü getirilmiştir. Burada amaçlanan kamu
sağlığının korunmasıdır. Bu istisna, TRIPS\’in 27 nci maddesinin
üçüncü fıkrasının (a) bendinde verilen patentlenebilirliğin
istisnalan kapsamında olduğundan uluslararası anlaşmalarla da
uyumludur.
Üçüncü fıkranın (ç) bendinde, insan bedeni ve öğelerinin
patentlenebilirliği hakkında sınırlar belirlenmiştir. Buna göre, eşey
hücreleri dahil olmak üzere, oluşumunun ve gelişiminin çeşitli
aşamalarında insan bedeni patentlenebilir bir buluş olarak kabul
edilmemiştir. Bununla beraber, bir gen dizisi veya kısmi dizisi de
dahil olmak üzere, insan bedeninin öğelerinden birinin sadece keşfi
de patentlenebilir bir buluş değildir. Sadece keşiften kastedilen;
sanayiye uygulanabilirliği açıklanmadan, insan bedeninin
öğelerinin rutin, bilinen ve basit tekniklerin kullanımıyla doğal
ortamından sadece izole edilmesi ya da üretilmesidir. Bu tür
uygulamalar basit bir keşif olarak değerlendirilecektir. İnsan
bedeninin öğelerinin, bu şekilde herhangi teknik bir bilgi
eklenmeden, sadece doğal ortamdan izole edilmesi ya da
üretilmesi, doğada var olanın sadece ortaya çıkarılması olarak
nitelendirileceğinden, bu durum doğada var olanın keşfinden öteye
geçemeyecektir. Bu tür bir uygulama ile elde edilen öğeler, örneğin
bir gen dizisi veya kısmi gen dizisi patentlenebilir buluşların

kapsamı dışında kalacaktır. Bununla birlikte, doğal ortamından
izole edilen insan bedeninin öğelerinin, örneğin bir gen dizisi ya da
kısmı gen dizisinin fonksiyonunun bulunması, patentlenebilirlik
kriterlerinden biri olan sanayide uygulanabilirliğin sağlanması
durumunda, artık doğada olanın sadece keşfedilmesi kapsamından
çıkılarak, bir buluşun ortaya çıkarıldığı kabul edilecektir. Bu tür
buluşlara ilişkin patent başvurularında gen dizisinin veya kısmı gen
dizisinin sanayiye uygulanabilirliğinin yani fonksiyonun
açıklanması gerekecektir. İnsan bedeninden ya da doğal
ortamından izole edilen veya diğer şekilde üretilen unsurlar,
örneğin tanımlama, saflaştırma veya sınıflandırma ya da insan
bedeni dışında üretilme gibi, doğada kendiliğinden ortaya
çıkmayan, sadece insan müdahalesiyle uygulamaya konulabilecek
nitelikte teknikler neticesinde ortaya çıkacağından, patentlenebilir
buluşlar arasında değerlendirilecektir. Bu kapsamda, bir gen dizisi
veya kısmi dizisi de dahil olmak üzere, yapısı doğal olanından farklı
olan ve insan bedeninden izole edilen ya da başka bir teknik işlem
sonucunda üretilen bir öğe, doğal olanıyla aym olsa dahi,
patentlenebilir bir buluş olabilecektir. Ancak, doğal ortamından
izole edilen insan bedeninin öğelerinin sanayide
uygulanabilirliğinin bulunması halinde, bu buluşlara
patentlenebilirlik şartlarını sağlaması şartıyla patent
verilebilecektir. Bu durumda, patente sağlanan korumanın kapsamı
da buluşun patentte açıklanan sanayiye uygulama alanıyla sınırlı
olacaktır, patente sağlanan hak, doğal ortamındaki insan bedeninin
öğelerini kapsamayacaktır. Örneğin gen dizisi ya da kısmı gen
dizisinin fonksiyonunun bulunması ile ortaya çıkarılan buluşa
sağlanan patent koruması, gen dizisinin patentte açıklanan
fonksiyonu ile sınırlı olacaktır. Böylece, fonksiyonu
belirtilmeksizin, bir gen dizisi ya da kısmı gen dizisinin sadece
doğal ortamından izole edilmesi ya da üretilmesi, teknik bir bilgi
içermediğinden patentlenebilir bir buluş olarak kabul
edilemeyecektir. Sanayiye uygulanabilirliğin sağlanabilmesi için,
gen dizisi ya da kısmi gen dizisinin bir protein ya da protein
parçasının üretilmesi için kullanılması durumunda, bu proteinin ya
da protein parçasının veya hangi fonksiyonu yerine getirdiğinin
tanımlanması gereklidir.
Üçüncü fıkranın (d) bendi ile, patentlenebilirlik şartlarım sağlasa
dahi bazı biyoteknolojik buluşların patent koruması kapsamı
dışında bırakılması öngörülmüştür. Bu istisnai durumların
temelinde bu buluşların kamu düzenine veya genel ahlaka aykırı
bulunması yatmaktadır. Bu nedenle maddede insan klonlama
işlemleri, insan eşey hattının genetik kimliğini değiştirme işlemleri,
insan embriyosunun sınai ya da ticari amaçlarla kullanılması, insan
ya da hayvanlara önemli bir tıbbi fayda sağlamaksızın hayvanlara
acı çektirebilecek genetik kimlik değiştirme işlemleri ve bu işlemler
sonucu elde edilen hayvanlarla ilgili buluşlar patent koruması
dışında tutulmuştur.
Maddenin dördüncü fıkrasında buluşun ticari kullanımının sadece
mevzuatla yasaklanmış olmasının, aynı zamanda kamu düzenine veya genel ahlaka aykınlık anlamına gelmediği belirtilmiştir. Ancak,
ticari kullanımı mevzuatla yasaklanmış bir buluşun ticari
kullanımı, aynı zamanda örgütlü kamu yaşamını da muhtemelen
tehdit edecekse, kamu düzenine aykırılığı beraberinde getirir.
Maddenin beşinci fıkrasında, üçüncü fıkranın (b) bendinde
belirtilen \”esas olarak biyolojik işlem\” ifadesinin tanımı yapılmıştır.
Maddenin altıncı fıkrasında, üçüncü fıkranın (c) bendinde yer alan
hükmün, aynı bentte sayılan yöntemlerin herhangi birinde
kullanılan ürünler, özellikle madde ve terkipler hakkında
uygulanmayacağı açıklanmıştır. Böylece, insan veya hayvan
vücuduna uygulanacak teşhis yöntemleri ile cerrahi yöntemler ile
cerrahi yöntemler dahil tüm tedavi yöntemlerinde kullanılan
ürünlerin, özellikle madde ve terkiplerin, patent verilerek
korunacak nitelikte buluş olarak değerlendirildiği belirtilmiştir.

Yorum bırakın

E-posta adresiniz yayınlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir

Scroll to Top